Sign in to follow this  
Followers 0

ერთმორწმუნეობა იმპერიულად

1 post in this topic

„ჩვენთვის სასურველია მოვისმინოთ შენგან,
როგორ ფიქრობ; რადგან ჩვენ ვიცით რომ ამ
მოძღვრების შესახებ ყველგან დაობენ“

(მოციქულთა საქმე თ. 28, მუხ. 22.)


ერთმორწმუნეობა იმპერიულად


ანუ „ჭეშმარიტი მართლმადიდებლობა“ და მცხეთის საყდარი

ქრისტეანული აღმსარებლობის შესახებ ბევრი დაწერილა, თქმით კიდევ უფრო მეტითქმულა და არც ეს წერილი იქნება უკანასკნელი, ვიდრე მეორედ მოსვლამდის.
წერილში ერთ კონკრეტულ, ადრექრისტიანულ ხანაში, მცხეთის საკათოლიკოსო სამწყსოში განვითარებულ მოვლენაზე და მისგან გამომდინარე შედეგზე მინდა მოვუთხრო მკითხველს. მოვლენაზე, რომელიც თანამედროვე ქართულ ისტორიოგრაფიაში მიღებულია, როგორც დიოფიზიტურ ეკლესიათა მიერ, მცხეთის საყდრის „სწორ პატივთა თანა“ აღიარების შესახებ. არადა, საკითხის არსში ღრმად თუ ჩავიხედავთ დავრწმუნდებით, რომ ბიზანტიურ-იმპერიული ეკლესიის მხრიდან (რომლის სულიერმემკვიდრედ დღეს „პრავოსლავნი“ რუსული ეკლესია გვევლინება) მცხეთის საყდრის „სწორ პატივში“ აყვანა, ეკლესიურ ძმობაზე მეტად, იმპერიული გავლენის ქვეშ მის მოქცევას უფრო ესადაგებოდა.
„სწორი პატივის შესახებ“ ამბავი მოთხრობილია მემატიანე ჯუანშერის თხზულებაში (ქ.ც. ტI. გვ. 232), თუმცა ყველასათვის თუ არა, ზოგ-ზოგებისათვის, ხომ ცნობილია, რომ ეს მონათხრობი ჯუანშერს არ ეკუთვნის და ბევრად მოგვიანო ხანაშია ჩართული. მოვიყვან მცირეოდენ ამონარიდს ამ ჩანართიდან:
“ ამასა კრების მიერ (ლაპარაკია, კონსტანტინე პოგონატის მიერ 680 წელს მოწვეულ საეკლესიო კრებაზე) ბრძანეს ესრეთ წმიდისა ეკლესიისა საქართველოსათვის, (ტერმინი საქართველო XI საუკუნიდან მკვიდრდება, ჯუანშერი კი VIII საუკუნის აქეთ ვერ გადმოვა, რაც არ უნდა ამტკიცონ ეს მავანმან და მავანმან). რომელ არს წმიდა მცხეთა, რაითა იყოს სწორ პატივთა ვითარცა წმიდანი სამოციქულო კათოლიკე ეკლესიანი“. . .

საკითხის არსში უკეთ გარკვევის მიზნით, შიგადაშიგ ისეთ ისტორიულ ექსკურსში მოგვიწევს წასვლა, რომელიც დღესაც დახურულად ითვლება ქრისტეს მრწამსის რიგითი აღმსარებლებისათვის. ასე, რომ აქედანვე მინდა „თავგადაკლულნი“ გავაფრთხილო, ვიდრე რაიმეს მოქმედებას დააპრებენ, მანამდე თავიანთი შესაძლებლობის ფარგლებში წიგნი წაიკითხონ, ჩვენ კი ამასობაში მივყვეთ ამბის თხრობას;


VI „მსოფლიო“ საეკლესიო კრების მოწვევა, რომის საერო ხელისუფალთა მიერ იმ დროს მოხდა როცა იმპერიას, აღმოსავლეთის პროვინციათა დიდი ნაწილი უკვე დათმობილი ქონდა სახალიფოსათვის. დროებით დამდგარმა მშვიდობამ, აღმოსავლეთში მიყენებულ ჭრილობებს მოშუშებისა და თან დასავლეთის (რომის პაპის) თვალში შერყეული პოზიციების აღდგენის შესაძლებლობა მისცა იმპერიას. შერყეული პოზიციების აღდგენას კი ყველაზე მეტად ლათინურ-ბერძნულენოვან ეკლესიებში არსებული დოგმატური დაპირისპირებები უშლიდა ხელს და ეს ყველაფერი იქიდან მომდინარეობდა, რომ ეკლესიების საჭეთმპყროbელნი, ერთმანეთის მიმართ უფროს უმცროსობაზე დავა-კამათით იყვნენ დაკავებულნი და ღვთისნიერ საქმეთა კეთებაზე, ნაკლებად იწუხებდნენ თავს.

კონსტანტინე პოგონატის ბრძანებით 680 წელს, იმპერიის სხვადასხვა კუთხიდან კონსტანტინეპოლში თავი მოუყარეს ასსამოცდაათ მღვდელთმთავარს და ამ თავყრილობას მსოფლიო საეკლესიო კრება უწოდეს. კრებაზე მიღებული იქნა დიოფიზიტური დოგმატი, ამასთან ერთად კრებამ უპირობოდ აღიარა ეკლესიებზე იმპერატორის უზენაესობა. ისინი კი ვინც წინ აღუდგნენ ამგვარ გადაწყვეტილებას, შეჩვენებულნი და განკვეთილნი იქნენ ეკლესიებიდან (რა თქმა უნდა იმ ეკლესიებიდან რაზეც ხელი მიუწვდებოდათ დიოფიზიტებს) თუმცა, საერო ხელისუფალთა ამგვარი ძალისხმევა მაიც არ აღმოჩნდა საკმარისი და ნამოქმედარის განმტკიცებისათვის, პოგონატის შემდგომმა იმპერატორმა იუსტინიანემ, 691 წელს ისევ მოიწვია „მსოფლიო“ საეკლესიო კრება (მასაც უწია ცოდვებმა, ტახტიდან ჩამოაგდეს და ცხვირი მოაჭრეს) და „მართლმადიდებლებისათვის“ ახალი კანონიც მიაღებინა. რომლის უტყუარობაც თავისი ხელმოწერებით დაადასტურეს იქ დამსწრე მღვდელთმთავრებმა. (იხ. „დიდი სჯულის კანონი“ საქართველოს ეკლესიის კალენდარი 1987 წელი. გვ. 343 -350) ცნობისათვის უნდა გითხრათ, რომ ამ ხელმოწერებს შორის არ ჩანს მცხეთის ეკლესიის საჭეთმპყრობლის ხელმოწერა და არც კრების ოქმების დადგენილებებში ჩანს სადმე, რომ მცხეთის საყდარის საჭეთმპყრობელი სწორ პატივში ყოფილიყოს აყვანილი. აი საიდან დგინდება, რომ ქართულ მატიანეში დაცული ცნობა, გვიანი დროის ნაყალბევია და სხვა არაფერი.
ქართველმა ისტორიკოსებმაც უწყიან ეს ამბავი, მაგრამ რატომღაც არა თუ თავს იკავებენ ამ ნაყალბევის გამოაშკარავებისაგან, არამედ პირიქით, ყველა შესაძლო შემთხვევაში ცდილობენ „სწორი პატივი“ უპირობო ჭეშმარიტებად გაასაღონ.

თუმცა ამ წერილის მიზანი ის კი არ არის, რისთვის სჩადიან ამას ქართველი მეცნიერები, ან რატომ დასჭირდა თხზულების რედაქტორ-გადამწერს მატიანეში ამგვარი არარსებული ამბის ჩამატება, არა, ეს საკითხი ამ შემთხვევაში მეორე ხარისხოვანია და წერილის ბოლომდე გაცნობა ისედაც ყველაფერს თავის ადგილას დაალაგებს. ახლა, აქ, საშურ საქმედ იმის დადგენა უფრო მიმაჩნია, თუ რა ურთიერთობა შეიძლებოდა არსებულიყო იმ დროისათვის მცხეთის საყდარსა და ბერძნულ იმპერიულ ეკლესიას შორის და რატომ იხსენიებიან მცხეთის საყდრის მამამთავარნი პეტრე კათოლიკოსის (689 – 720წწ) ჩათვლით ცოლოსნებად, იმ დროს როცა დიოფიზიტთა ე.წ. მსოფლიო საეკლესიო კრებაზე მიღებული კანონები, ამას სასტიკად ეწინააღმდეგებოდა.
რწმენისა და ეკლესიათა მტყუან- მართლობის საკითხი, ოდითგან მოყოლებული დიდ სახელმწიფოთა ინტერესებზე იყო დამოკიდებული და არა სარწმუნოებრივ ჭეშმარიტებაზე და დღესაც იგივი ვითარება რომაა, ამას ვგონებ დიდი მიხვედრა არ უნდა სჭირდებოდეს. იგივე ითქმის ჩვენს შესახებაც. საქართველოს ისტორიას თვალს თუ გავაყოლებთ დავინახავთ, რომ მცხეთის საყდარიც, არცთუ იშვიათად იძულებული ხდებოდა ვითარებისდამიხედვით „მართლის“ მხარე დაეჭირა. მაგალითისათვის მეექვსე საუკუნის ამბები განვიხილოთ. ვახტანგ გორგასლის სიკვდილის შემდეგ, ფაქტიურად მთელი სამხრეთ კავკასია, სასანური ირანის შემადგენლობაში მოექცა. თუმცა ამ მხარეში თავისი გავლენის დასამყარებლად არც აღ.რომის იმპერია იშურებდა ძალებს. ორივე ეს იმპერია, ეთნიკური თვალსაზრისით ძალზედ ჭრელი იყო და ცენტრალურ ხელისუფალთა წარმატებები თუ წარუმატებლობები, ხშირად ამ ჭრელი მოსახლეობის ლოიალობაზეც ყოფილა დამოკიდებული.
სასანური ირანი, სადაც სახელმწიფო რელიგია მაზდეანობა იყო, ქრისტიანული აღმსარებლობის მიმართ თითქმის ყოველთვის შემწყნარებლობას იჩენდა, ოღონდ ეს შემწყნარებლობა, მხოლოდ იმ მიმდინარეობაზე ვრცელდებოდა, რომელსაც აქტიურად უპირისპირდებოდა კონსტანტინეპოლის ეკლესია. ამის დასტურად შაჰ კავად I – მიერ გამოცემული განკარგულებაც გამოდგება, რომელიც ირანის ქვეშევრდომ ქრისტიანებს ავალდებულებდა დვინის ეკლესიის მიერ დადგენილ კანონს დამორჩილებოდნენ. ასეთ ფონზე 506 წელს დვინში მოწვეული იქნა საეკლესიო კრება. კრების გადაწყვეტილებით ქართლის და ალბანეთის ეკლესიები დვინელ კათოლიკოსის ქვემდებარენი შეიქმნენ. დვინიელი კათოლიკოსისადმი ქვემდებარეობა 5 74 წლამდის გაგრძელებულა, როცა ქართლის კათოლიკოსმა სვიმეონმა უარი შეუთვალა დვინელ კათოლიკოსს, კონსტანტინეპოლის ქალკედონიტ, (ქალკედონიტ და არა დიოფიზიტ, ეს ორი ნამდვილად სხვადასხვა მცნებაა და მოგვიანებით დიოფიზიტებმა შეითავსეს) ეკლესიასთან გამართულ დოგმატურ კამათში მხარდაჭერაზე. თუმცა მცხეთის საყდრის სრული დამოუკიდებლობა დვინის ეკლესიისაგან, შედარებით გვიან განხორციელდა და ამას რამოდენიმე ეტაპი დასჭირდა. დვინის ეკლესიის გავლენისაგან თავის დაღწევის მცდელობის პირველი ეტაპი 598/9 წლიდან დაიწყო. ამ წელს გარდაიცვალა ქართლის ეკლესიის მწყემსმთავარი, კათოლიკოსი ბართლომე. დვინის ეკლესია აქტიურად ჩაერია ახალი კათოლიკოსის ხელდასხმის საქმეში და მცხეთის საყდარი მონოფიზიტთა წიაღში გამოზრდილ, წარმოშობით ჯავახეთის სოფელ სკურტიდან გამოსულ, კირიონს ჩაბარდა. დვინელი მონოფიზიტები იმედოვნებდნენ რომ მათი წყალობით მწყემსმთავრის ტახტზე აღსაყდრებული კირიონი, ქართლში მონოფიზიტობას კიდევ უფრო განამტკიცებდა, მაგრამ მათდა გულების დასახეთქად, მოვლენები მონოფიზიტთა საწინააღმდეგოდ განვითარდა. მწყემსმთავარმა კირიონმა არათუ თავი დააღწია დვინელთა გავლენას, არამედ იქით შეავიწროვა ისინი და მის სამწყსოში საერთოდ აკრძალა მონოფიზიტური მსახურება, რასაც მოჰყვა კიდევაც 608 წლის ცნობილი საეკლესიო განხეთქილება. თუმცა აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ მცხეთის საყდრის ეკლესიური დამოუკიდებლობა დიდხანს არ გაგრძელებულა. 612 წელს ირანელებმა ქართლი დაიკავეს და მწყემსთავარი კირიონი იძულებული გახდა ქართლს გასცლოდა. 614 წელს შაჰმა ხოსრო ფარვიზმა, ახალი განკარგულება გამოსცა და ქრისტეან ქვეშევრდომებს, დვინის ეკლესიისადმი მორჩილება და მონოფიზიტობის სავალდებულო აღმსარებლობა დაუწესა. კირიონის, როგორც ქართლის ეკლესიის მწყემსმთავრის სახელი, ამ ამბების შემდეგ აღარ ჩანს. მისი სახელი საერთოდ გამქრალია ძველი ქართული მატიანეებიდანაც. მკვლევარი ზ.ალექსიძე თვლის რომ კირიონი და ალექსანდრიის პატრიარქი და მონოთელიტობის ერთერთი უპირველესი იდეოლოგი, კიროს ფაზისელი, ერთიდაიგივე პირი უნდა იყოს. არც არის გამორიცხული, რადგან როგორც ყველა სხვა მონოთელიტი, მოგვიანებით დიოფიზიტთა მიერ შეჩვენებული იქნა და მისი სახელიც ამოიშალა მატიანეებიდან.

დვინის ეკლესიის დაქვემდებარებიდან თავის დაღწევის მეორე ეტაპი 628 წლიდან განხორციელდა. ჰერაკლე კეისრის სასანიდურ ირანზე გამარჯვებამ, ქართლის ერისმთავარ ად’ნერსეს შესაძლებლობა მისცა ხაზართა დახმარებით მონოფიზიტთა ხელში მყოფი თბილისი დაებრუნებინა, რასაც თავისთავად მოყვა საეკლესიო საქმებიდან მონოფიზითთა ჩამოცილება. მემატიანე სუმბატ დავითის ძე ასე გადმოგვცემს ამ ამბავს; „ და განწმიდა სჯული ქრისტესი ღრმთისა ჩუენისა...“ ( ქ.ცხ. ტ. I. გვ.375)

სასანიდურ ირანზე გამარჯვებამ, აღ. რომის იმპერიას შესაძლებლობა მისცა თავის საზღვრებში მოექცია აღმოსავლეთის ქრისტეანული სამყარო, რამაც დღის წესრიგში დააყენა ერთი მიმდინარეობის ქვეშ მათი გაერთიანების საკითხი. ამ საქმის ერთერთი იდეოლოგი და სულისჩამდგმელი, პატრიარქ სერგისთან ერთად, ალექსანდრიის პატრიარქი კიროს ფაზისელი იყო. (არის თუ არა კიროს ფაზისელი და კირიონ ქართლის კათოლიკოსი, ერთიდაიგივე პიროვნება, ამის პირდაპირი დამადასტურებელი საბუთი არ არსებობს. დიდი ალბათობით კი დასაშვებად მიმაჩნია, რადგან ის იძულებული იყო გასცლოდა მონოფიზიტებს) ჰერაკლეც ხედავდა, რომ იმპერიას ქრისტეანი მოსახლეობის, ერთობა გააძლიერებდა და არა დაპირისპირება. თანაც დვინელ მონოფიზიტთა მიმდევრები იქნებოდნენ თუ ქალკედონიტები, ერთ რამეში ისედაც თანხმდებოდნენ, რომ ზეციურ ნებაზე მაღლა სხვა არაფერი შეიძლებოდა ყოფილიყო.

ჰერაკლეს მიერ მხარდაჭერილმა მონოთელიტ პატრიარქთა მცდელობამ, თავდაპირველად მართლაც გამოიღო სასურველი შედეგი და პატრიარქების; სერგისა და კიროსის მსგავსად, რომის პაპმა, ჰონორიუსმა, ანტიოქიის საპატრიარქოს მღვდელთმთავრებმა, (იმ ხანად ანტიოქიაში დროებით უპატრიარქობა იყო) და ყოველთა აღმოსავლეთის მონოფიზიტმა პატრიარქმა ეზრამ, მონოთელიტობისადმი, როგორც საყოველთაო შემრიგებლური და ჭეშმარიტი მრწამსისადმი მხარდაჭერა გამოხატეს. (დიოფიზიტებმა მოგვიანებით ეს დოკუმენტი დაწვეს) ამ შეთანხმებას ვინც წინ აღუდგა და ერთიანობის წინააღმდეგი წავიდა, იერუსალიმის პატრიარქი სოფრომი იყო. რით იყო გამოწვეული სოფრომის ასეთი თავგადაკლული წინააღმდეგობა, რატომ არ სურდა მას ქრისტეანული სამყაროს ერთობა, თანაც იმ დროს, როცა აღმავალი ისლამისტური საფრთხე კარს იყო მომდგარი? როგორც აღმოჩნდა პატრიარქ სოფრონს, ერთობაზე მეტად პირველობის პატივი უფრო ამოძრავებდა და რადგან სხვა პატრიარქებისაგან წინააღმდეგობას წააწყდა, იერუსალემის კედლებთან მდგარ, არაბ სარდლს, უმარს გაურიგდა, რომელიც უკვე ალყის მოხსნას და ქალაქიდან გაცლას ფიქრობდა ( იერუსალემი, კარგად დაცული, წყლითა და სურსათ-სანოვაგითაც მომარაგებული იყო, არაბებს კი არც კედლის სანგრევი მანქანები გააჩნდათ, არც დიმაშკის ფოლადი იყო გამოჭედილი და მათი ალყაც ფორმალურ ხასიათს უფრო ატარებდა, რადგან ქალაქში შესვლა-გამოსვლა შეუზღუდავად ხდებოდა) და 638 წელს ქალაქი ჩააბარა.

აღ.რომის იმპერიასა და მის სამეზობლოში განვითარებულ მოვლენების მოდით ახლა კიდევ სხვა მხრიდან შევხედოთ.

ირანის დამარცხებამ ამ სახელმწიფოში შემავალ ეკლესიებზე მალევე იქონია გავლენა. ისინი იოლად ელეოდნენ მონოფიზიტობას და მონოთელიტურ აღმსარებლობაზე გადადიოდნენ. როგორც ზემოთ უკვე აღვნიშნე, ქართულ წყაროთა სიმწირე არ იძლევა იმის შესაძლებლობას, რათა დადგინდეს თუ რა მდგომარეობა შეიძლება ყოფილიყო იმ დროს მცხეთის საწმყსოში, თუმცა გამორიცხული არაა 629 წელს კათოლიკოსად აღსაყდრებული ბაბილა, უკვე მონოთელიტური მრწამსის აღმსარებელი ყოფილიყო.

ისტორიის ასპარეზზე არაბების გამოჩენამ მნიშვნელოვანი კორექტივები შეიტანა ახლო აღმოსავლეთის პოლიტიკური ორიენტაციის საკითხში. არაბთა თავდაპირველ ელვისებურ წარმატებებს იმანაც შეუწყო ხელი, რომ კონსტანტინეპოლში მათ სერიოზულ ძალად ვერ აღიქვამდნენ და მათ ქმედებებს მარბილი ხასიათის ლაშქრობების აკუთვნებდნენ. იმპერიის მესვეურთა ამგვარმა თავდაჯერებულებამ ის შედეგი მოიტანა, რომ სულ რაღაც ათ-თხუთმეტ წელიწადში არაბებმა ყველა მნიშვნელოვანი პროვინცია წაართვეს რომაელებს აღმოსავლეთში. განცდილი მარცხი იმპერიის ბერძნულ მოსახლეობის დიდ გულისწყრომას იწვევდა, რომელსაც სისხლით ქონდა მოპოვებული აღმოსავლეთის პროვინციები. ბერძნები დაუფარავად გამოხატავდნენ უკმაყოფილებას, არაბერძნული მოსახლეობის მიმართ და მათ აბრალებდნენ ყოველივეს. ხალხის ამგვარ განწყობაზე მთავარი როლი ბერძნულმა სამღვდელოებამ ითამაშა. მათი უკმაყოფილება ეკლესიური ერთიანობის დადგომამ წარმოშვა, რადგან ხშირ შემთხვევაში უწევდათ შევიწროება და ადგილის დათმობა აღმოსავლეთიდან დედაქალაქს მოტანებული ქრისტეანი მღვდელთმსახურთათვის.
ბერძნული საეკლესიო ელიტა ვერ შეურიგდა არაბერძენთა მოზღვავება-აღზევებას. ქადაგების დროს მრევლში ინერგებოდა აზრი, რომ ყველაფერი არაბერძნების და მათ მიერ მოტანილი მონოთელიტური აღმსარებლობის ბრალი იყო. საშინაო კრიზისი იმდენად გამწვავდა, რომ საგარეო მტრის სეკავების უნარიც კი დაკარგა იმპერიამ, რომელიც შეიძლება ითქვას დღეებსაც კი ითვლიდა, მაგრამ სახალიფოში ატეხილმა შინაომმა, რომ იტყვიან სულზე მოუსწრო და კარსმომდგარ არაბთა ახლა უკვე ზურგგაუმაგრებელი ლაშქრის უკუქცევა მოახერხა იმპერატორმა კონსტანტი II . მისმა შვილმა კონსტანტინე IV- მ პოგონატად წოდებულმა (668_685) არაბებთან ბრძოლაში კიდევ უფრო მეტ წარმატებას მიაღწია, თუმცა საგარეო ვითარების გაუმჯობესების ფონზე, საეკლესიო საკითხი დრის წესრიგიდან მაინც არ მოხსნილი. ამის უმთავრესი მიზეზი კი ის იყო, რომ იმპერიის მონოთელიტური ეკლესია, რომელიც აღმოსავლეთის პროვინციების მონოთელიტ მოსახლეობას ეყრდნობოდა, სახალიფოს შემადგენლობაში იყო მოქცეული. დასავლეთის ეკლესია ვერ ურიგდებოდა პირველობის დაკარგვას, რადგან დიოფიზიტობისაგან განსხვავებით, მონოთელიტობა არ ცნობდა რომელიმე ერთი ეკლესიის, სხვაზე მეტად აღმატებულებას. პირველობის პატივს მოკლებული, ვატიკანში მსხდომი ქრისტეს „მოადგილე“ პაპები კი შანს არ უშვებდნენ ხელიდან, რათა კვლავ მათ ხელში აღმოჩენილიყო ეკლესიური პირველობის პატივი და ღირსება და „მართალ“ სარწმუნოებად დიოფიზიტობის გამოცხადების მიზეზიც, სწორედ ეს გახდა მამონას დახარბებული „ღვთისმოადგილეებისათვის“.

ახლა, ამ ამბების თხრობა, დროებით გვერდით გადავდოთ და ქართლსა და მის სამეზობლოში განვითარებულ მოვლენებს მივყვეთ. როგორც ისტორიიდან ცნობილია 654 წელს, არაბ სარდალ, ჰაბიბ იბნ’მასლამასა და დაქუცმაცებულ ქართლის ერისთავებს შორის გაფორმებულმა „დაცვის სიგელმა“, რომაელთა ქვეშევრდომობაში მყოფი ქვეყნისათვის, შეიძლება ითქვას, სასიკეთოდაც კი იმოქმედა. ეს კი იმან განაპირობა, რომ ხელშეკრულების გაფორმებიდან ორი წლის თავზე არაბები სამხრეთ კავკასიას სრულად გაეცალნენ და ქართლიც ფაქტობრივად ყოველგვარი - როგორც რომაული, ასევე არაბული ვალდებულებისაგან თავისუფალი აღმოჩნდა. თუმცა ქარის მოტანილი თავისუფლება ხანმოკლე გამოდგა და ახლა რომაელებმა მოიწადინეს განდგომილი „პროვინციის“ უკან დაბრუნება. ქართულ წყაროთა არარსებობის გამო,

(წყაროთა არ არსებობის მიზეზი, ბერძნულ დიოფიზიტურ მრწამსზე გადასვლის „დამსახურებაა“ რომაა, ამაში კიდევ ბევრჯერ დარწმუნდება მკითხველი)

არ ხერხდება იმ სურათის დახატვა, თუ რა ვითარება შეიძლებოდა ყოფილიყო იმ დროინდელ ქართლში. განსხვავებული სურათია ამ მხრივ სომხეთში განვითარებულ მოვლენებთან დაკავშირებით.
(სომხები ჩვენგან განსხვავებით სათუთად უვლიდნენ მატიანეებს და საერო თუ სასულიერო კონნიუქტურის მოთხოვნათა გამო არ ახდენდენ მატიანეებიდან, ეკლესიურად მათთვის მიუღებელი ამბების ამოხევა - განადგურებას.)
სომეხი მემატიანე ვარდაპეტი თავის „ხალიფათა ისტორიაში“ გვამცნობს, რომ სახალიფოში დაწყებული არეულობით, უსარგებლიათ რომაელებს და აღმოსავლეთის პროვინციათა ნაწილზე, მათ შორის სომხეთზეც ისევ აღუდგენიათ კონტროლი. დვინის საკათოლიკოსო ტახტზე კი კვლავ მონოთელიტი ნერსესი აღუსაყდრებიათ.
(ცნობისათვის ეს ის ნერსესია, რომელმაც მონოფიზიტთა მხრიდან დევნილობისას, თავი ტაოს შეაფარა და იქ იშხნის ტაძრის მშენებლობას ჩაუყარა საფუძველი)
აი, ამ მოვლენათა განვითარების ფონზე, არაა გამორიცხული ქართლი რომაელთა მფლობელობაში გადასულიყო. ხოლო მცხეთის საყდარს რაც შეეხება, აქ არაბთა პირველ პერიოდშიც და შემდგომაც, მონოთელიტი მწყემსმთავარი უნდა მჯდარიყო. ასეთი განცხადების გაკეთების უფლებას ის მაძლევს, რომ მცხეთელი მწყემსმთავარი თავფაჩაღ II (649_664), არაბთა წასვლის შემდეგაც მცხეთის საყდარზე ზის, ხოლო სომხეთში ჰაბიბის წასვლისთანავე მონოთელიტი ნერსესი გაძევებული იქნა და საყდარი მონოფიზიტმა კათოლიკოსმა ჩაიბარა, ნერსესმა კი დაბრუნება მხოლოდ რომაელთა წყალობით მოახერხა. შედარებით უფრო ვრცელი ინფორმაციის მოპოვება ხერხდება VII საუკუნის მეოთხე მეოთხედის ამბებთან დაკავშირებით. როგორც ვიცით 685 წელს, სახალიფოსა და რომაელებს შორის დიმაშკში (დამასკო) ზავი დაიდო. ამ ზავის ერთერთი პირობის თანახმად, ქართლი ორმაგ დამოკიდებულებაში მოქცეულა და აქ აკრეფილი ხარკი, თანაბრად უნდა გაეყოთ არაბებსა და რომაელებს. ზავის ამგვარ პირობებს როგორც ჩანს ქართლში არ ეთანხმებოდნენ, ამას შედეგად კი ის მოყვა, რომ 689 წელს, იმპერატორმა იუსტინიანე II (685 - 695) {იუსტინიანე II მამამისზე, კონსტანტინე IV პოგონატზე უფრო დაუნდობლად ებრძოდა როგორც მონოთელიტებს, ასევე მონოფიზიტებს} დამსჯელი ლაშქრობა წამოიწყო არმენიასა და იბერიაში*. თეოფანე ჟამთააღმწერელი, ამ ლაშქრობას არაბთა განდევნის საბაბით ხსნის. (იმპერიებს როდის იყო საბაბები რომ ელეოდათ) სინამდვილეში ის უტიფრად ტყუის, რადგან სახალიფოს ლაშქარი იმ დროს არც ქართლში და არც სომხეთში არ იმყოფებოდა. რომაელთა ლაშქრობა დამსჯელ ხასიათის იყო, ურჩი ვასალების მიმართ. რასაც ადასტურებს სომეხი მემატიანე გევონდი, რომელიც ასე გადმოგვცემს რომაელთა შემოსევის ამბავს: “რომაელთა შემოსევამ დიდი ზარალი ანახა სომხეთსა და ქართლს. რომაელები რის წაღებასაც ვერ ახერხებდნენ, ყველაფერს წვავდნენ და ანადგურებდნენ. არ ინდობდნენ არც ეკლესიებს და მონასტრებს“. „История вардапета Гевонда“ Санкт-петербург 1862 г. გვ.10 ) მოყვანილი ფრაგმენტიდან ჩანს, რომ რომაელთა დამსჯელი ლაშქრობა, არანაკლებ შეხებია ეკლესია-მონასტრებს, მიზეზი კი რა თქმა უნდა ის უნდა ყოფილიყო, რომ არც მცხეთის და არც დვინის საყდრებს არ უღიარებიათ 681 წელს კონსტანტინეპოლში გამართული ე.წ. VI მსოფლიო საეკლესიო კრება, რომელიც რომის პაპისაგან მოქრთამულმა იმპერატორმა, კონსტანტინე პოგონატმა მოიწვია მონოთელიტების დასამხობად.
წარმოდგენილ საკითხში, მეტი სიცხადე რომ შევიტანო, საჭიროა მიმოვიხილოთ

VII საუკუნის მანძილზე ეკლესიაში განვითარებული მოვლენები, რისი გაკეთებაც უცხოურ წყაროებზე დაყრდნობით მოგვიწევს, რადგან ქართული საისტორიო წყაროები, იმ პერიოდის ამბებს ძალზე მწირად, უფრო მართებული იქნება თუ ვიტყვით, რომ არასწორად გადმოგვცემენ. ქართულ მატიანეთა კითხვისას, დაკვირვებული თვალი შეამჩნევს, რომ იმ პერიოდის ამბები, მომდევნო, დიოფიზიტურ ხანაში, რბილად რომ ვთქვათ ჩასწორებულია, თუმცა თუ უფრო მკაცრნი ვიქნებით დავინახავთ, რომ მთელი რიგი ადგილები უბრალოდ ამოხეული და განადგურებულია, შემდეგ კი გადამწერ-რედაქტორთა მიერ თავიდან არის დაწერილი და ეს, არც მეტი არც ნაკლები, მთელ ასორმოცდაათწლიან პერიოდს მოიცავს. ასეთი მდგომარეობა კი ფაქტიურად შეუძლებელს ხდის მცხეთის საკათოლიკოსოში იმ დროს არსებული ვითარების სწორად ასახვას. ამიტომ გამოსავლად და სისწორის დასადგენად, ისევ უცხოური წყაროების მოშველიება დაგვჭირდება.
ცნობილია, რომ ჰერაკლე კეისრის (610 – 641) მმართველობის დროს რომის იმპერიაში სახელმწიფოებრივ დონეზე დამკვიდრდა მონოთელიტური მრწამსის აღმსარებლობა. (უფალ იესუ ქრისტეში, ერთი, უფლისმიერი ნება და ორი, ღვთიური და ადამიანური ბუნების აღიარება).
მონოთელიტური მოძღვრება არა თუ ეწინააღმდეგება, არამედ სწორედაც, რომ გამომდინარეობს, ქალკედონის IV მსოფლიო საეკლესიო კრების მიერ მიღებული; „ჩვენი უფლის, იესუ ქრისტეს ერთ სახეში, ორი ბუნების“ შესახებ“ დოგმატიდან. მონოთელიტური მოძღვრების ჩამოყალიბებაში, რომელიც 633 – 638 წლებში განხორციელდა, გადამწყვეტი სიტყვა, ჰერაკლე კეისართან ერთად, კონსტანტინეპოლის პატრიარქმა სერგიმ და ალექსანდრიის პატრიარქმა კიროს ფასისელმა თქვეს. მონოთელიტური მოძღვრება, იმპერიაში შემავალი თითქმის ყველა ეკლესიისათვის აღმოჩნდა მისაღები. ერთადერთი, ვინც წინააღმდეგობა გაუწია ეკლესიურ ერთიანობას, იერუსალემის პატრიარქი სოფრონი აღმოჩნდა, რომელმაც ეს წინააღმდეგობა იმით გამოხატა, რომ იერუსალემი, ისლამის მიმდევარ არაბებს ჩააბარა და ამით მოახერხა საპატრიარქო ტახტის შენარჩუნება. სოფრონის ქმედებამ მძიმე დარტყმა მიაყენა ეკლესიური ერთიანობის საქმეს. იერუსალემის დაკარგვამ მკვეთრად გაზარდა უკმაყოფილება საქრისტიანო სამყაროს უპირველეს ქალაქში. ამას მალე პატრიარქ სერგის გარდაცვალებაც დაერთო, რითიც ისარგებლეს ეკლესიის მმართველობას ჩამოცილებულმა დიოფიზიტებმა, მონოთელიტთა წინააღმდეგ შეთქმულება მოაწყვეს და საპატრიარქო ტახტის ხელში ჩაგდება სცადეს. ამ საქმის მოთავე და ხელმძღვანელი კი, იმპერატორ ჰერაკლეს მიერ შერისხული და სამსახურიდან დათხოვნილი, მისი ყოფილი საიდუმლო მრჩეველი, მაქსიმე იყო. სახელმწიფო სამსახურში ყოფნის პერიოდში, ელინურ-წარმართული განათლება მიღებული მაქსიმე, რომელსაც კარგად ჰქონდა შესწავლილი დიალექტიკა და არისტოტელეს მოძღვრება, ქრისტეანული მოძღვრების მიმართ დიდი სიყვარულით არც კი გამოირჩეოდა, მაგრამ როგორც კი ის დათხოვნილი იქნა სამსახურიდან, განაწყენებულმა (როგორც სჩვევია ხოლმე კაცთა ბუნებას) ყოფილ მოწინააღმდეგეთა ბანაკს შეაფარა თავი და როგორც ნიჭიერმა და განათლებულმა პიროვნებამ, მათ შორის მალევე დაიმკვიდრა იდეური ხელმძღვანელის ადგილი. თუმცა ყოფილი პატრონის წინააღმდეგ წამოწყებულმა იდეურმა ბრძოლამ შედეგი ვერ გამოიღო და მაქსიმე თავის მომხრეებთან ერთად კართაგენში გაიქცა. კართაგენზე ამ დროისათვის უკვე აღარ ვრცელდებოდა იმპერატორის ძალაუფლება და ეს ადგილი ჰერაკლეს მოწინააღმდეგე საერო თუ სასულიერო პირთა თავშესაფრად იყო გადაქცეული. კართაგენში თავმოყრილმა უკმაყოფილოთა დასმა, მაქსიმე თავის ხელმძღვანელად აღიარა, მანაც აღარ დაახანა და დახმარებისათვის რომის პაპს მიმართა. პატივმოყვარე და პირველობა დაკარგულმა პაპმა, კონსტანტინეპოლის პატრიარქს მოსთხოვა შეეწყვიტა „შემცდარი“ ეკლესიების ერთ სამწყსოდ გაერთიანების მცდელობა. როგორც აღმოჩნდა, პაპს, ქრისტეანული სამყაროს ერთობაზე მეტად, მისი შეკვეცილი უფლებები უფრო ადარდებდა და დიოფიზიტა მხარდაჭერით ეიმედებოდა პირველობის პატივის დაბრუნება. ჰერაკლეს საიმპერატორო კარმა, როგორც ეს ღმრთისმოსავ ხელისუფალს შეეფერებოდა, რბილი ქმედებით სცადა მოწინააღმდეგეთა შემორიგება და 638 წელს გამოსცა ღმრთივგვირგვინოსანის „ეკტესისი“, რომლის ძალითაც აიკრძალა კამათი უფალ იესუ ქრისტეში, „ერთი“ თუ „ორი“ ნების შესახებ. იმპერატორის ამგვარი ქმედება, გამოწვევად აღიქვეს დიოფიზიტებმა და კიდევ უფრო მეტი ენერგიით შეუდგნენ განხეთქილების გაღრმავებას ეკლესიაში.


მონოთელიტური მოძღვრების ერთერთი იდოლოგად, როგორც ზემოთ აღვნიშნე, ალექსანდრიის პატრიარქი კიროს ფაზისელი ითვლება. ცნობილი ქართველი მეცნიერი, ზაზა ალექსიძე თვლის, რომ (როგორც ჩემთვის ცნობილია, ამის უარყოფა არავის უცდია) კიროს ფაზისელი და ქართლის კათოლიკოსი კირიონი (სამწუხაროდ, უპირველესი ქართული წყაროდან „ქართლის ცხოვრება“ დან ამ ეპოქის შესახებ ცნობები შეგნებულად განადგურებულია) ერთი და იგივე პიროვნება შეიძლება, რომ იყოს. თუ ეს მართლაც ასეა, მაშინ ქართლის კათოლიკოსს კირიონს, რომლის მწყემსთავრობის დროს მოხერხდა და მცხეთის საყდარმა, დვინის საყდრის გავლენისაგან თავი დაიხსნა, დიოფიზიტური მრწამსის აღმსარებლად მიჩნევა არასწორია. მაგრამ, რადგან მათი იდენტურობის საკითხი, მხოლოდ თეორიულ დონეზე რჩება, ამიტომ მასზე აღარ შევრჩერდები და იმპერიაში, „ეკტესისის“ გამოქვეყნების შემდეგ განვითარებულ მოვლენებს მივუბრუნდები.
ცნობილია, რომ მონოთელიტურ აღმსარებლობაზე გადასული კონსტანტინეპოლის საპატრიარქო, თავდაპირველად შემწყნარებლურად ეკიდებოდა დიოფიზიტური აღმსარებლობის მიმდევრებს, მაგრამ მას შემდეგ რაც დიოფიზიტებმა რომის პაპის მხარდაჭერა მიიღეს, ვითარება რადიკალურად შეიცვალა. პირველობის პატივს დახარბებულმა პაპმა, დოგმატური დაპირისპირების თავის სასარგებლოდ გამოყენება სცადა, კართაგენში თავმოყრილ დიოფიზიტებს ფინანსური დახმარება აღმოუჩინა და 646 წელს საეკლესიო კრება მოაწვევინა. კართაგენის კრებამ, მონოთელიტობა ერესად გამოაცხადა და კონსტანტინეპოლის პატრიარქ პავლეს მოუწოდა მწვალებლებს განდგომოდა, ეცნო ჭეშმარიტი აღმსარებლობა და რომის პაპის პირველობა ეღიარებინა. კრების პარალელურად ანალოგიური მოთხოვნა პატრიარქ პავლეს, რომის პაპმაც გაუგზავნა. პატრიარქმა პავლემ შემრიგებლური ეპისტოლეთი უპასუხა პაპ თეოდორეს და კონსტანტინეპოლში მიიპატიჟა, მაგრამ მისმა მცდელობამ შედეგი ვერ გამოიღო. პირიქით, მისმა შემრიგებლურმა ტონმა, კიდევ უფრო გაათამამა დიოფიზიტები და 649 წელს, რომის ახალი პაპის მარტინის მოწოდებით, მორიგი საეკლესიო კრება მოიწვიეს, რომელიც „ლატერანის“ კრების სახელით შევიდა ისტორიაში. ლატერანის კრების გადაწყვეტილებით, პატრიარქები; კიროს ფაზისელი, სერგი, პიროსი და პავლე ერეტიკოსებად გამოცხადდნენ. ლატერანის კრება საიმპერატორო კარზე მიჩნეული იქნა, როგორც სახელმწიფოს წინააღმდეგ მიმართული ნაბიჯად და განდგომილთა ამბოხებად. იმპერატორ კონსტანტი II - ის ბრძანებით, პაპი მარტინი საეკლესიო საქმეებს ჩამოაცილეს, შემდეგ სასამართლო მოუწყვეს და ქერსონესში გადასახლეს. ამ აქტით, შეიძლება ითქვას, რომ დიოფიზიტებმა ხალხის თვალში წამებულის მანტია მოირგეს, მონოთელიტები კი მოძალადის პოზიციაში აღმოჩნდნენ ჩაყენებულნი.
იმპერიის დედაქალაქში განვითარებული მოვლენების პარალელურად, პროვინციებში განვითარებულ მოვლენებზეც უნდა ვთქვა ორიოდ სიტყვა, რაც იმედია კიდევ უკეთ დაგვეხმარება სრული სურათის წარმოჩენაში.
ჰერაკლე კეისრის 628 წლის აღმოსავლეთის წარმატებულმა ლაშქრობებმა, საგრძნობლად შეარყია ირანის სახელმწიფოს მონოფიზიტ ქვეშევრდომთა პოზიციები. რაც იმაში გამოიხატა, რომ მონოფიზიტთა გულში, დვინის საკათოლიკოსოში, ეკლესიის მწყემსმთავრობა მონოფიზიტი ნერსესის ხელში გადავიდა. თუმცა 654 წელს, როდესაც არაბებმა სამხრეთ კავკასია დაიკავეს (ჰაბიბ იბნ’ მასლამას ლაშქრობა სამხრეთ კავკასიაში და აქაური მმართველებისათვის დაცვის სიგელების გაფორმება) მონოფიზიტებმა ნერსესი ქვეყნიდან გააძევეს, მაგრამ არაბთა წასვლისთანავე, ნერსესმა ისევ დაიბრუნა საკათოლიკოსო ტახტი. სომეხი მემატიანის სებეოსის თანახმად ეს მოხდა; „კონსტანტის მმართველობის მეჩვიდმეტე წელს“ ანუ 659 წელს. სომხეთში,
მონოთელიტებისა და მონოფიზიტების დაპირისპირება მანამ გაგრძელდა, სანამ სახალიფოსა და რომს შორის სომხეთი ორად არ გაიყო. რის შედეგადაც დვინში ისევ აღდგა მონოფიზიტთა მმართველობა.
აქ მოყვანილი მაგალითის საფუძველზე, კარგად გამოჩნდა თუ როგორი ძლიერი პოზიციები ეკავათ მონოთელიტური აღმსარებლობის მიმდევრებს, არა მარტო იმპერიის დედაქალაქში, არამედ მონოფიზიტთა ისეთ მნიშვნელოვან ცენტრში, როგორიც დვინის საკათოლიკოსო იყო. ასე რომ ამ პერიოდის ქართული წყაროების უქონლობის მიუხედავად, შეიძლება ითქვას, რომ მცხეთის ცოლოსანი კათოლიკოსები: თავფეჩაღ II 649-664, ევლალე 664-668, იოველი 668-670, სამოელ VI 670-677, გიორგი I 677-678, კირიონ II 678-683, იზიდ-ბოზიდი 683-685, თეოდორე 685-689 და პეტრე
689-720 მონოთელიტური აღმსარებლობის მატარებლები უნდა ყოფილიყვნენ და ქართველთა აღმსარებლობაც მონოთელიტობა, ანუ; უფალ იესუ ქრისტეში, ერთი ნებისა და ორი ბუნების ამღიარებლობა უნდა ყოფილიყო. ეს რომ ასეა, ამ შეხედულებას ისიც ამყარებს, რომ 691 წელს, კონსტანტინეპოლში გამართული საეკლესიო კრების, რომელიც ტრულის კრების სახელით არის შესული ისტორიაში, გადაწყვეტილებით, დიოფიზიტური მრწამსის მატარებელი უმაღლესი სამღვდელოებისათვის ცოლის ყოლა, მძიმე ცოდვად იქნა მიჩნეული. (იხილეთ კრების 12-ე კანონი). რაც შეეხებათ მონოთელიტური მრწამსის აღმსარებლებს, ისინი ამ საკითხთან დაკავშირებით ხელმძღვანელობდნენ, წმიდა მოციქულთა კანონებით, რომელიც თავად უფლის მოწაფეთა მიერ არის დადგენილი, რომლის მე-5 მუხლი ამბობს: „ ეპისკოპოსი, მღვდელი ან დიაკონი, ნუ განიშორებს თავის მეუღლეს ღმრთისმოსაობის მომიზეზებით და თუ განიშორებს, თავი უნდა დაანებოს ღმრთისმსახურებას და თუ განაგრძობს ამას, უნდა განიკვეთოს.
D ახლა დროებით შევწყვიტოთ დოგმატურ საკითხებზე მსჯელობა და დავუბრუნდეთ რომის იმპერიაში იმ დროს განვითარებულ მოვლენებს. პაპი მარტინის ქერსონესში გადასახლების შემდეგ, საიმპერატორო კარი ურჩი მღვდელთმთავრების მიმართ, რადიკალურად შეუწყნარებელი გახდა. 653 წელს იმპერატორის ბრძანებით შეიპყრეს, კართაგენის კრების იდეოლოგი, ბერი მაქსიმე და საპყრობილეში გამოკეტეს. ციხეში ყოფნისას, მაქსიმე მაინც ახერხებდა იმპერატორზე და ეკლესიის საჭეთმპყრობელებზე პასკვილებს შეთხზვას და ხალხში გავრცელებას. ამის გამო 662 წელს, სასამართლოს გადაწყვეტილებით მას ენა და მარჯვენა ხელი მოკვეთეს და შორეულ, წარმართულ ლაზიკაში გადაასახლეს. ამ ამბის შემდეგ, ხელისუფლების მხრიდან დიოფიზიტთა დევნა-შევიწროებას, კიდევ უფრო მკაცრი ხასიათი მიეცა, რასაც თან ერთვოდა დედაქალაქის არისტოკრატიის მიმართ კონსტანტის ავადმყოფური უნდობლობა. იმის შიშით, რომ არისტოკრატიას მისთვის შეთქმულება არ მოეწყო, ადგა, საიმპერატორო კარი სირაკუზში გადაიტანა და იქიდან წარმართა თავისი რეპრესიული პოლიტიკა თავის ქვეშევრდომთა მიმართ. თავის ამგვარ ქმედებას კი მონოთელიტური აღმსარებლობის დაცვა-განმტკიცების აუცილებლობით ასაბუთებდა. მისმა ამგვარმა პოლიტიკამ დიდი უკმაყოფილება დათესა საზოგადოების ზედა ფენებში, მაგრამ ვიდრე ის ცოცხალი იყო, მის წინააღმდეგ არა თუ გამოსვლას, ხმის ამოღებასაც კი ყველა უფრთხოდა.

ვითარება რადიკალურად შეიცვალა 668 წლიდან, როცა საიმპერატორო ტახტი მისმა შვილმა, თექვსმეტი წლის კონსტანტინე IV პოგონატმა დაიკავა.
ეს ის დრო იყო, როცა იმპერიის აღმოსავლეთი პროვინციები, რომლებიც წარმოადგენდნენ მონოთელიტთა უმთავრესი დასაყრდენს, არაბთა მფლობელობაში აღმოჩნდა მოქცეული. შექმნილი ვითარბით კარგად ისარგებლეს დიოფიზიტებმა და ახალი შემართებით გააგრძელეს ბრძოლა დაკარგული პრივილეგიების დასაბრუნებლად. ახალგაზრდა, 16 წლის კონსტანტინე პოგონატმაც მამისაგან განსხვავებით აქცენტი დიოფიზიტებზე აიღო. თავდაპირველად მან საიმპერატორ კარი, სირაკუსიდან კნსტანტინეპოლში დააბრუნა. გადახვეწილ დიფიზიტებს კი ნება დართო დედაქალაქში დაბრუნებულიყვნენ, რომლებმაც ამასთან ერთად ეკლესიებში წირვა-ლოცვის და ქადაგების უფლებაც მიიღეს. პოგონატის ამგვარ ქმედებით გათამამებულმა რომში მცხოვრებმა დიოფიზიტებმა, უკვე დაუფარავად მოითხოვეს პაპისათვის, ეკლესიური პირველობის აღდგენა. 676 წელს, პაპმა დონუსმა საჯაროდ მოუწოდა მრევლს, მონოთელიტების წინააღმდეგ აქტიური მოქმედებებისაკენ, იმპერატორს კი მოსთხოვა აღედგინა პაპებისათვის ჰერაკლეს დროს წართმეული პირველობის პატივი, თუმცა მისმა გარდაცვალებამ დროებით შეაჩერა დიოფიზიტების „აღმასვლა“.

განსხვავებული სურათი იყო დედაქალაქში, სადაც კონსტანტინეპოლის და ალექსანდრიის მონოთელიტი პატრიარქები: თეოდორე და მაკარიოსი პოგონატს მხარდაჭერას სთხოვდნენ რომის პაპის, აგაფონის წინააღმდეგ გასამართ კამათში. პატრიარქები იმედოვნებდნენ, რომ კონსტანტინეც მამასავით მონოთელიტობას დაუჭერდა მხარს და ერთხელ და სამუდამოდ დამთავრდებოდა ეკლესიაში რომის პაპის მხრიდან განხეთქილების შემოტანა.

თუმცა, მონოთელიტი პატრიარქებისაგან განსხვავებით, იმპერატორს უფრო სხვა მიზანი ამოძრავებდა და ამის უმთავრესი ფაქტორი, რამაც პოგონატს ეს ნაბიჯი გადაადგმევინა, ანუ დიოფიზიტების მხარეს დადგა, იმით იყო გამოწვეული, რომ აღმოსავლეთის პროვინციების უმეტეს ნაწილზე სადაც მონოთელიტობა იყო გაბატონებული, იმპერიას დაკარგული ჰქონდა კონტროლი და იმის შიშით, რომ აღმოსავლეთის მსგავსად დასავლეთის პროვინციებსაც დაკარგავდა, დათანხმდა პაპის მოთხოვნას, დიოფიზიტებისათვის დაეჭირა მხარი. ამ ქმედებით იმპერატორი რომ იტყვიან ორი კურდღლის დაჭერას ცდილობდა, ერთი რომ დასავლეთის პროვინციებს შემოიმტკიცებდა და ამავე მეორე, აღზევებულ მონოთელიტ პატრიარქებს, რომლებიც ტოლს აღარ უდებდნენ პოგონატს, მორჩილი დიოფიზიტებით ჩაანაცვლებდა. განზრახულის სისრულეში მოსაყვანად შესაფერისი დრო იყო საჭირო, რისთვისაც საიმპერატორო კარმა მონოთელიტ პატრიარქებს
კრების ჩატარებისათვის მოსამზადებელი დრო სთხოვა, პარალელურად ამის შესახებ რომის პაპს გაუგზავნა შეტყობინება და მის რეაგირებას დაელოდა. რეაგირებამაც არ დააყოვნა და სულ მალე რომის პაპისგან ერთობ დიდი ქრთამი მიუვიდა იმპერატორს. მამონით ნაყიდმა „ჭეშმარიტებამ“ კონსტანტინეპოლის ეკლესიას კი უფლისმიერ მონიჭებული მადლი დაუკარგა. (ჯერ ხატმებრძოობა მოედო ქვეყანას, მერე მორიგი დაპირისპირება ქრისტეს „მოადგილე“ პაპთან და ეკლესიური ერთობის მოშლა, შემდეგ ჯვაროსნულ-ავაზაკური თარეში და ბოლოს კი თურქი ოსმალები და ასე მადლდაკარგული დარჩება მანამ, ვიდრე არ აღადგენს იმას, რაც ერთხელ ებოძა უფლისაგან. თუ არადა, იქნება ისლამის მიმდევარ თურქ-ოსმალთა სახელმწიფოსთვის, პოლიქრონიონის მქადაგებლად და მღაღადებლად და ასე იქნება სამარადჟამოდ ვიდრე მეორედ მოსვლამდის).
მადლი რომ მამონაზე გაიცვალა ეს სიმართლეა. მიქაელ სირიელი, ამასთან დაკავშირებით შემდეგ ამბავს გვამცნობს; რომის პაპმა აგაფონმა, იმპერატორ კონსტანტინე პოგონატს, ქრთამად ასსამოცდაათი კენტენარია ოქრო (ცნობისათვის, საპალნე სახედარს ოთხ კენტენარია წონის ტვირთზე მეტს არ კიდებდნენ) გაუგზავნა და ანტიოქიის პატრიარქ მაკარიოსთან დოგმატურ კამათში რომის მხარდაჭერა სთხოვა. პაპის მიერ უკვე მოქრთამულმა იმპერატორმა კი კონსტანტინეპოლისა და ალექსანდრიის პატრიარქებს კრების მოწვევაზე თანხმობა განუცხადა და შეპირდა, რომ ერთხელ და სამუდამოდ დაადგენდა „ჭეშმარიტებას“ და რა ჭეშმარიტებაც ჰქონდა იმპერატორს გუნებაში, მალევე გამოვლინდა.
პოგონატის ბრძანებით, ჯერ კიდევ კრების მოწვევამდე, პატრიარქობა ჩამოართვეს თეოდორეს და საპატრიარქო ტახტზე გიორგი დასვეს, რომელიც არ იზიარებდა მონოთელიტურ დოგმატს. იმპერატორის მხრიდან ამგვარი ქმედება, დიოფიზიტების მიმართ უკვე ღია მხარდაჭერას ნიშნავდა. მედროვე ეპისკოპოსებმაც, რომლებიც მაშინაც მრავლად იყვნენ ეკლესიაში, მაშინათვე აუღეს ალღო ახალ ვითარებას და იმპერატორის საამებლად დიოფიზიტობას დაუჭირეს მხარი. 680 წლის 7 ნოემბერს (ეს თარიღი რამეს ხომ არ გახსენებთ?! არავინ თქვას შემთხვევითი დამთხვევააო!!!) ტრულის გუმბათოვან სამეფო პალატში გაიხსნა VI მსოფლიო საეკლესიო კრება, რომელსაც თავად იმპერატორი კონსტანტინე თავმჯდომარეობდა. კრებას დაესწრო ცამეტი საეკლესიო კათედრის მეთაური და ასორმოცდაათი ეპისკოპოსი. (ცნობისათვის ქალკედონის IV მსოფლიო საეკლესიო კრებას, რომელმაც მიიღო; „უფალ იესუ ქრისტეს ერთ სახეში ორი ბუნების შესახებ“ დოგმატი, ექვსასოცდაათი ეპისკოპოსი ესწრებოდა) ტრულის კრებამ სულ თვრამეტი სხდომა გამართა და დაიხურა 681 წლის 16 სექტემბერს. ანტიოქიის მონოთელიტი პატრიარქის, მაკარიოსის დიდი მცდელობის მიუხედავად, კრებას მონოთელიტობისათვის სასურველი მიმართულება მისცემოდა, ვერ განხორციელდა. მეტიც. კრების დადგენილებით, მაკარიოსი პატრიარქობიდან გადააყენეს და რომის პაპის დაქვემდებარებულ ერთერთ მონასტერში გამოკეტეს. ტრულის კრებამ მიიღო დიოფიზიტური რწმენის გამსაზღვრელი ახალი დოგმატი; „უფალ იესო ქრისტეში, ორი ნებისა და ორი ქმედების შესახებ“ დოგმატური საკითხის მოგვარების შემდეგ, კრებამ შერისხა მონოთელიტობის აღმსარებელი ყველა პატრიარქი; ცოცხალიც და გარდაცვლილიც: სერგი 610 _ 638, კიროს ფასისელი 630 _ 642, პიროსი 639 _641, მეორედ 654 _655, პავლე 641 _ 654, პაპი ჰონორიუსი 625 _ 638 და სხვები.
კრების დახურვის შემდეგ, იმპერატორმა გამოსცა მანიფესტი ჭეშმარიტი რწმენის შესახებ, რომლის თანახმად იმპერიის ფარგლებში მცხოვრები ყველა ქრისტეანი, ვალდებული იყო ეღიარებინა ქრისტეში ორი ნება და ორი ქმედება. თავად იმპერატორი კი შერაცხულ იქნა როგორც ჭეშმარიტი მართლმადიდებელი მრწამსის აღმდგენელი, თუმცა სულ მალე ე.წ. ჭეშმარიტი მართლმადიდებლების მიერ დადგენილ უცილობელ „ჭეშმარიტებას“ ისევ დასჭირდა გაჭეშმარიტება და იმპერატორმა იუსტიიანე II 691 წელს, მორიგი მსოფლიო საეკლესიო კრება მოიწვია, რომელიც „მეხუთე-მეექვსე“ გამაერთიანებელი კრების სახელით შევიდა ისტორიაში. (მეორენაირად ტრულის მეორე კრებასაც უწოდებენ) კრების მოწვევის არსი, იმ აშკარა ხარვეზების შევსებასში მდგომარეობდა, რომელიც აშკარად ჩანდა „ჭეშმარიტი მართლმადიდებლების“ მიერ, ათი წლის წინ მიღებულ გადაწყვეტილებებში. ამისათვის კრებამ 102 ახალი კანონი მიიღო (ცნობისათვის მინდა ვთქვა, რომ ასე აბდაუბდად გაწყობილი სამართლებრივი ძეგლი, მართლაც, რომ უპრეცედენტოა რომის სახელწიფოში შექმნილ კანონებს შორის) თანაც იმპერატორი მხოლოდ დიოფიზიტობის „გაჭეშმარიტებას“ როდი დასჯერდა, მან პირველობის პატივიც წაართვა მღვდელთმთავრებს და თავისთვის დაიმტკიცა. ვატიკანელი მამები კი, რომლებიც მიწაზე ქრისტეს მოადგილის წოდების ტარებისათვის, არც სახსრებს ზოგავდნენ და არც თავს, თანამედროვე გამოთქმა რომ გამოვიყენო, ადგა და ტექნიკურად გადააგდო.

ახლა კი ბატონებო ისიც მინდა იცოდეთ, რომ ზემოთ ხსენებულ არცერთ ამ კრებას, არ დასწრებია მცხეთის საკათოლიკოსო სამწყსოდან არც კათოლიკოსი და არც რომელიმე ეპისკოპოსი. მცხეთის საყდრიდან კრებაზე დაუსწრებლობის მიზეზი, უდავოდ სარწმუნოებრივ უთანხმოებაში მდგომარეობდა და ამის ახსნას ქვემოთ შევეცდები.
საეკლესიო საკითხებით დაინტერესებული პირებისათვის ცნობილია, რომ მსოფლიო საეკლესიო კრებების შესახებ, ძველი ქართული მატიანეები ძალიან მწირ ინფორმაციას გვაწვდიან და ეს მწირი ინფორმაციაც მემატიანე ჯუანშერის თხზულებაში შეტანილი მოგვიანო ხანის ჩანართია. სადაც საუბარია VI მსოფლიო საეკლესიო კრების მოწვევაზე და ამ კრების მიერ, მცხეთის კათოლიკოსის „სწორ პატივში“ აყვანაზე. (ქ.ცხ. ჯუანშერი, ტ. I, გვ. 232) დადგენილია, რომ ეს ჩანართი გადმოწერილია ეფრემ მცირის (XI ს-ის II ნახევრის მოღვაწე) თხზულებიდან; „უწყებაი მიზეზისა ქართველთა მოქცევისა, თუ რომელთა წიგნთა შინა მოიხსენიების“. რაც შეეხება, თუ რა წყაროთი სარგებლობდა ეფრემ მცირე, როცა აცხადებდა VI მსოფლიო კრების მიერ მცხეთის კათოლიკოსის “სწორ პატივში აყვანის“ თაობაზე, ეს საკითხი დღემდე უცნობია მკვლევართათვის და ვერც ვერასოდეს გახდება ცნობილი, რადგან ამგვარი პირველწყარო, სწორედაც რომ მეექვსე კრების ოქმებია და ეს ამბავი რომ მართალი ყოფილიყო, ის ამ კრების ოქმებში ჩაიწერებოდა. ცნობისათვის ტრულის „ჭეშმარიტ მართლმადიდებელთა“ კრებამ, სწორი პატივი, მაგრამ ერთმანეთის მიმართ მაინც უფროს-უმცროსობის განსაზღვრით, შემდეგ საყდრები დაადგინა: 1. რომის; 2. კონსტანტინეპოლის; 3. ალექსანდრიის; და 4. იერუსალემის. ამ კრებაზე არათუ მცხეთის ეკლესია აიყვანეს სწორ პატივში, არამედ თვით ანტიოქიის უძველეს ეკლესიას ჩამოართვეს ის უპირატესობის პატივი, რომელიც ჯერ კიდევ ნიკეის პირველმა მსოფლიო საეკლესიო კრების მიერ იყო აღიარებული. „ჭეშმარიტმა მართლმადიდებლებმა“ მართალია პატრიარქი მაკარიოსი მონასტერში გამოკეტეს, მაგრამ თავად ეკლესიაზე ხელი აღარ მიუწვდებოდათ და რადგან ანტიოქიის ეკლესიაში მათი მომხრეც აღარავინ აღმოჩნდა, ამიტომ ამ ხერხით დასაჯეს უძველესი ეკლესია. (იხ.ტრულის კრების კანონის 36 მუხლი). ხოლო რაც შეეხება მცხეთის საკათოლიკოსოს, მას რომ იმ ხანად ე.წ. ჭეშმარიტ მართლმადიდებლებთან, საერთო რომ არაფერი ჰქონდა, ამას შემდეგი ფაქტები ადასტურებენ:
1. ამ დროს მოღვაწე მცხეთელი კათოლიკოსები ცოლოსნები არიან, რაც ეწინააღმდეგება ტრულის კრების კანონებს (მუხლი 12);
2. მცხეთის საყდრიდან არცერთ წარმომადგენელს არ მიუღია მონაწილეობა ზემოთ ხსენებულ კრებებში;
3.თუ ქართლი და მისი ეკლესია უკვე „გაჭეშმარიტების“ გზას იყო დამდგარი, მაშინ რაღატომღა გამოილაშქრეს რომაელებმა 689 წელს ჩვენი ქვეყნის წინააღმდეგ და ყველა „სიკეთესთან“ ერთად, არც ეკლესია მონასტრებს დასდეს ნაკლები „პატივი“.
4. თუ მცხეთის ეკლესია სწორ პატივში იქნა აყვანილი, მაშინ სხვა თანასწორ ეკლესიების მსგავსად, მასაც ხომ უნდა მინიჭებოდა მირონის კურთხევის უფლება?! [ეს პატივი ხომ ქართულმა ეკლესიამ მხოლოდ IX საუკუნის II ნახევარში გამოითხოვა ეფრემ მაწყვერელის დიდი ძალისხმევით, იერუსალემის პატრიარქ სერგისაგან. (იხ. ცხოვრება გრიგოლ ხანძთელისა)]
5. ცნობილია, რომ XI საუკუნის შუა ხანებში, მცხეთის საპატრიარქოზე დიდი შეტევა განახორციელა ბერძნულმა ეკლესიამ. ამ საქმეში განსაკუთრებით აქტიურობდა უკვე კარგა ხნის „გაჭეშმარიტებული“ ანტიოქიის ბერძენი პატრიარქი, პეტრე III (1053 _ 1057) რომელიც მცხეთის საყდარზე უფლებებს იჩემებდა. მართალია გიორგი მთაწმინდელმა, ბერძენთა ეს უტიფარი შემოტევა, ძალზედ არგუმენტირებულად მოიგერია, როცა ფაქტებით დაუსაბუთა ანდრია პირველწოდებულის მიერ ქრისტეს სჯულის ქადაგება ჩვენს მიწა-წყალზე, რომელიც ბერძნებისათვის ისედაც ცნობილი უნდა ყოფილიყო და ასეთი არგუმენტის მქონე ქართველებს, ბერძნები კამათსასაც ხომ ვერ გაუბედავდნენ, თუ არა ის, რომ რაიმე მიზეზი არ ჰქონოდათ და ეს მიზეზი სწორედაც ის იყო, რომ მცხეთის საყდარმა თავდაპირველად არ სცნო „ჭეშმარიტი მართლმადიდებლების“ მიერ ჩატარებული „მსოფლიო“ კრებების გადაწყვეტილებები.

ახლა კი იმის შესახებ, თუ რამ განაპირობა მცხეთის საყდრის დიოფიზიტურ მრწამსზე მოქცევა;

პირველი ფაქტორი: რამაც მცხეთის საყდრის დიოფიზიტურ მრწამსზე გადასვლა გამოიწვია, არაბული ექსპანსიის პირველი ტალღა გახდა.
არაბებმა ჰიჯრით 85 წელს (ქრისტეს აქეთ 705 წელი) თბილისიდან გააძევეს ერისმთავრები და ამის აღსანიშნავად ვერცხლის დირჰემიც მოჭრეს. ( იხ. ქ.ს.ე. ტ. III. გვ.568-569) ამ ამბების შესახებ, ქართულ წყაროებში ზუსტი ცნობეები არ გაგვაჩნია. საფიქრებელია, რომ ერისმთავრებს ქართლს ნაწილი უფლისციხის ჩათვლით უნდა შეენარჩუნებინათ, სატახტო ქალაქად კი ქუთათისი გამოეცხადებინათ.

მეორე ფაქტორი: 717-718 წლებში ბერძნების წინააღმდეგ წარმოებული ორწლიანი საომარი კამპანიის, სარკინოზთათვის მარცხით დამთავრება. ორწლიანი ალყის მიუხედავად, მასლამამ კონსტანტინეპოლის აღება ვერ მოახერხა, რასაც მთლიანად შეეწირა მის ფლოტი. პარალელურად მარცხით დამთავრდა ჰასიმ იბნ’ ნუმან ალ - ბაჰილის (ქართული წყაროთი, ჭიჭნაუმ ასიმი) მცდელობა, ფასიდიდან (ჩვენ რომ ფოთს ვუწოდებთ) განედევნა ბერძნები. აქ ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ ფასიდზე გალაშქრებამდე ჰასიმმა მოახერხა და მძევლად დაიტოვა მეფე არჩილი, რომელსაც ზურგს უმაგრებდა იმპერატორი ლევ III ისავრიელი („წარმოსცა ორი გჳრგჳნი და გუჯარი მირსა და არჩილს “ ქ-ცხ. ტ. I. თბ. 1955 წ. გვ. 239) და სიკვდილით დასაჯა. მეფის სიკვდილით დასჯამ ქართული მოსახლეობა სახალიფოს წინააღმდეგ განაწყო.



მესამე ფაქტორი: ბერძნებისა და არაბების დაპირისპირებით ისარგებლეს სომეხმა მონოფიზიტებმა. მათ დვინიდან გააძევეს მონოთელიტი კათოლიკოსი, შემდეგ კი
გაურიგდნენ პარტავში მჯდომ არმენიის ამირას და 726 wels manazkertSi საეკლესიო კრება მოიწვიეს. კრებას ალბანეთის, ანტიოქიის და მცხეთის საყდრების წარმომადგენლებიც ესწრებოდნენ. კრებაზე დადგა უფალ იესუ ქრისტეში ერთი ბუნების განსაზღვრის საკითხი, რომლის მიღებას მოითხოვდნენ როგორც ქართლის, ასევე ანტიოქიის ეკლესიისაგანაც. წინააღმდეგ შემთხვევაში კი დაწყევლითა და ანათემაზე გადაცემით იმუქრებოდნენ. ამასთან ერთად არაბებისაგან (მამონამ აქაც ითამაშა თავისი როლი) ზურგგამაგრებულმა, „WeSmaritma და მართლმადიდებელმა” (როგორ ყველა სულწაწყმედილს აქვს პრეტენზია ჭეშმარიტ მართლმადიდებლობაზე) მონოფიზიტურმა სომხურმა ეკლესიამ, პირველობის პატივიც დაიჩემა და ანტიოქიის და მცხეთის საყდრებს, მონოფიზიტურ მრწამსზე გადასვლასთან ერთად, საეკლსიო ენად სომხურის დაწესება მოსთხოვა.

მეოთხე ფაქტორი; რამაც ქართველობა პრობიზანტიურ პოზიციებზე დააყენა არაბული ექსპანსიის მეორე ტალღა გახდა. სახალიფოში კარგად ხედავდნენ, რომ თუ ისინი ჩრდილო კავკასიიდან გადმოსასვლელებზე სრულ კონტროლს ვერ დაამყარებდნენ, ასეთ შემთხვევაში მათ სამხრეთ კავკასიის, ანუ როგორც ისინი უწოდებდნენ, არმინიის შენარჩუნებას ვერ შეძლებდნენ. ამიტომაც იყო რომ გადაწყდა, ერთხელ და სამუდამოდ გადაეჭრათ ეს საკითხი და ამასთან ერთად გამდგარი ჯურზანიაც (ერისმთავრების სამფლობელო) ან თავიანთ გავლენაში დაებრუნებინათ ანდა მიწასთან გაესწორებინათ. თავისთავად არც ბერძნები იჯდნენ გულხელდაკრეფილნი და ისინიც ემზადებოდნენ სამხრეთ კავკასიაზე სრული კონტროლის დასამყარებლად, რისთვისაც უკვე მერამდენედ გაურიგდნენ ხაზარებს, რომლებმაც მორიგი მაოხრებელი ლაშქრობა მოაწყვეს კავკასიის არაბულ სამფლობელოებზე. თუმცა ამჯერად არაბები ბევრად მომზადებულები დახვდნენ ხაზარებს. სახალიფომ ამირა მარვან იბნ’მუჰამადს, ორასათასიანი ლაშქარი გამოუყო ხაზარების ერთხელდა სამუდამოდ დასამორჩილებლად. მარვანმა ხაზარეთში ისეთი ამბები დაატრიალა, იმის მერე ხაზარებს სურვილიც კი აღარ გაჩენიათ კავკასიისაკენ გამოეხედათ. ხაზარეთიდან მობრუნებულმა მარვანმა ჯავრი გამდგარ ქართველებზე იყარა და ისე მწარედ, რომ ქართველებმა მას ყრუ შეარქვეს. თუ კარგად დაუკვირდებით, არაბებმა სწორედაც, რომ დასავლეთ საქართველოს მიმართ გამოიჩინეს ყველაზე მეტი სისასტიკე, ანუ იმ ნაწილზე, რომელიც ბერძნული იმპერიის გავლენის სფეროში იყო მოქცეული. არაბებმა მარგვეთი გადაწვეს, მიწასთან გაასწორეს ქუთათისი, ეგრისის პატრიკიოსთა სატახტო ქალაქი არქეოპოლისი დაანგრიეს. (ამ შემოსევის დროს უნდა იყოს განადგურებული, ოზურგეთის მახლობლად აღმოჩენილი ვაშნარის ნაქალაქარიც). როგორც ისტორიიდან ცნობილია, ქართველებმა ანაკოფიას შეაფარეს თავი. არაბებმა ანაკოფიაც დალაშქრეს, მაგრამ კიდევ უფრო შორს წასვლა, გაუვალი ბუნებრივი პირობების გამო, ვეღარ მოახერხეს. ლეონ II აფხაზთა ერისთავმა მოახერხა ძალების მოკრება და არაბებიც იძულებულები გახდნენ უკან გაბრუნებულიყვნენ. არაბთა ლაშქრის მეორე ნაწილმა ამასობაში, ბერძენთა უშუალო გამგებლობაში არსებული მნიშვნელოვანი საპორტო ქალაქი ფასიდი (ფასისი, დღევანდელი ფოთი) დალაშქრა. (ქალაქი ბუნებრივი-კლიმატური პირობებიდან გამომდინარე უმთავრესად ხის მასალისაგან იყო ნაგები და ამიტომაც, სხვა ნაქალაქარებისაგან განსხვავებით, ძველი ფასიდისაგან აღარაფერია შემორჩენილი) უკან მობრუნებულნი კი მდინარეების; აბაშისწყალსა და ცხენისწყალს შორის გაშლილ ვაკეზე დაბანაკდნენ და როგორც ამას მემატიანე გადმოგვცემს, უეცრად მოვარდნილმა წარღვნამ მათი ლაშარი იმსხვერპლა. ამ ამბების მერე არაბები დასავლეთს საქართველო გაეცალნენ. დაქცეული ქვეყანა კი ბერძნულმა იმპერიამ მიიერთა და მისი საეკლესიო საქმეებიც თავის ყაიდაზე გადააწყო. (იგივე არ დაგვემართა კრწანისის შემდეგ, როცა „მშველელად“ რუსი მოგვევლინა!!!) მას მერე დაიწყო ქართული წყაროებიდან ბევრი ისეთი რამის გაქრობა, რაც დიოფიზიტობასთან წინააღმდეგობაში მოდიოდა.
აი ასე მოხდა ქართული ეკლესიის დიოფიზიტობაზე "ნებაყოფლობით" გადაყვანა.

ამ წერილით წარმოვაჩინე, ის რაც საუკუნეების მანძილზე დაფარულ-მიჩქმალული იყო. „არაფერი არ შეიძლება მუდმივად იყოს ბნელით მოცული და როცა იქნება მასაც იხილავს ნათელი“
ყველა ვინც უფლის რწმენაშია, უნდა იცოდეს, რომ მცხეთის საყდარი მხოლოდ პირველ ოთხ მსოფლიო საეკლესიო კრებას აღიარებდა და იმპერიულ „ჭეშმარიტ“ მართლმადიდებლობასთან მიერთება VIII საუკუნის დამდეგიდან განვითარებულმა საგარეო ფაქტორებმა განაპირობა და არა „ჭეშმარიტი მართლმადიდებლობისაკენ“ მისწრაფებამ


P.S.

თუ ვაღიარებთ რომ შემოქმედი ზეცისა და ქვეყანისა არის სიტ/+\ყვა(რამეთუ პირველად იყო სიტ/+\ყვა და სიტ/+\ყვა იგი არის ნება და თუ ვაღიარებთ, რომ იესუ ქრისტე არის სახე შემოქმედი მამისა, მაშინ უნდა ვაღიაროთ, რომ იესუ ქრისტეში არის ერთი, უფლისმიერი ნება! გამოცხადება! ხოლო ბუნება არის, როგორც უფლისმიერი, (გაბრწყინება) ასევე ადამიანური (ჭამდა, სვამდა ეძინა და ა.შ.)
0

Share this post


Link to post
Share on other sites
You are commenting as a guest. If you have an account, please sign in.
Reply to this topic...

×   You have pasted content with formatting.   Remove formatting

Sign in to follow this  
Followers 0